شکاف لب و کام یکی از شایعترین ناهنجاریهای مادرزادی در ناحیه سر و صورت است که در دوران جنینی و به دلیل عدم پیوستگی کامل بافتهای دهان و بینی رخ میدهد. این عارضه میتواند به صورت یک شیار کوچک در لب بالا باشد یا به شکل یک شکاف عمیق که تا کام (سقف دهان) و حتی کف بینی امتداد مییابد. اگرچه مواجهه با این مسئله برای والدین در ابتدا نگرانکننده است، اما پیشرفتهای نوین در جراحی پلاستیک بینی و صورت این امکان را فراهم کرده است که کودک نه تنها از نظر ظاهری به حالت طبیعی بازگردد، بلکه عملکردهای حیاتی نظیر تکلم و تغذیه او نیز کاملاً اصلاح شود.
درمان شکاف لب و کام یک مسیر است، نه یک اتفاق تکمرحلهای. این مسیر نیازمند تخصص بالای جراح در کار با بافتهای ظریف نوزاد است. ظرافت مورد نیاز در این جراحی به مراتب حساستر از جراحیهای زیبایی معمول مانند جراحی زیبایی پلک است؛ زیرا جراح باید علاوه بر بازسازی عضلات لب، ساختار بینی و کام را نیز به گونهای ترمیم کند که با رشد کودک، تناسبات صورت حفظ شود. دکتر حامد قهاری با درک این حساسیت، پروتکلهای درمانی را از بدو تولد تا بلوغ برای این کودکان مدیریت میکند.
آنچه می خوانید
انواع شکاف لب و کام و تفاوتهای ساختاری آنها
ناهنجاری شکاف لب و کام بسته به شدت و محل درگیری، به دستههای مختلفی تقسیم میشود که استراتژی جراحی برای هر کدام متفاوت است:
- شکاف لب تنها (Cheiloschisis): ممکن است یکطرفه یا دوطرفه باشد. در این حالت، کام سالم است و جراحی عمدتاً بر روی بازسازی عضله مدور دهان و تقارن سوراخهای بینی تمرکز دارد.
- شکاف کام تنها (Palatoschisis): در ظاهر خارجی صورت دیده نمیشود اما سقف دهان باز است. این وضعیت مستقیماً بر روی تکلم و تغذیه تاثیر میگذارد و نیاز به بازسازی دقیق عضلات کام دارد تا از نشت هوا و غذا به بینی جلوگیری شود.
- شکاف لب و کام کامل: پیچیدهترین حالت است که نیاز به یک سری جراحیهای مرحلهبندی شده دارد.
در تمامی این موارد، ارتباط نزدیکی بین ناهنجاری دهانی و مشکلات گوش وجود دارد. به دلیل اختلال در عملکرد شیپور استاس در کودکان دارای شکاف لب و کام، تجمع مایع در گوش میانی بسیار شایع است. اینجاست که نقش یک متخصص گوش و حلق و بینی خوب در تهران برجسته میشود تا با بررسی مداوم، از کاهش شنوایی کودک جلوگیری کند؛ موضوعی که در درمان بیماری های گوش و حلق و بینی کودکان به عنوان یک اولویت درمانی در نظر گرفته میشود.
بهترین زمان برای جراحی شکاف لب و کام
زمانبندی در درمان شکاف لب و کام حیاتی است. جراحیها باید با منحنی رشد کودک هماهنگ باشند تا کمترین اختلال در رشد استخوانهای صورت ایجاد شود. طبق استانداردهای جهانی:
- جراحی لب (Cheiloplasty): معمولاً در سن ۳ تا ۶ ماهگی انجام میشود. در این سن، نوزاد توانایی تحمل بیهوشی را پیدا کرده و بافتها قدرت کافی برای بخیه زدن را دارند.
- جراحی کام (Palatoplasty): اغلب بین ۹ تا ۱۸ ماهگی، پیش از آنکه کودک شروع به ادای اولین کلمات جدی کند، انجام میشود. ترمیم کام برای ایجاد فشار لازم جهت تکلم صحیح ضروری است.
در برخی موارد، با رشد کودک در سنین بلوغ، ممکن است نیاز به جراحیهای تکمیلی نظیر پیوند استخوان فک یا جراحی بینی (رینوپلاستی شکاف لب) باشد تا انحرافات شدید تیغه و پرههای بینی که از بدو تولد وجود داشته، اصلاح شود. این جراحیهای نهایی، ظرافت و مهارتی مشابه بهترین جراح بینی را میطلبد تا تقارن کامل به چهره بازگردد.
چالشهای تغذیهای و نقش مراقبتهای اولیه
نوزاد متولد شده با شکاف لب و کام در مکیدن شیر دچار مشکل است؛ زیرا نمیتواند در دهان خود خلاء ایجاد کند. والدین باید از شیشهشیرهای مخصوص استفاده کنند. عدم مدیریت صحیح تغذیه میتواند منجر به سوءتغذیه و به تعویق افتادن زمان جراحی شود.
همچنین، به دلیل ارتباط مستقیم دهان و بینی در این کودکان، بازگشت شیر از بینی و عفونتهای مکرر تنفسی شایع است. جراح در جلسات مشاوره، پیش از جراحی اصلی، آموزشهای لازم را به والدین ارائه میدهد. این مراقبتهای پیشگیرانه به اندازه اقدامات قبل از جراحی گوش در بزرگسالان، برای موفقیت عمل نهایی اهمیت دارد. هدف این است که نوزاد در بهترین وضعیت جسمانی به اتاق عمل وارد شود.
جزئیات تکنیکهای جراحی در ترمیم شکاف لب و کام
جراحی ترمیم لب که به آن “کایلوپلاستی” گفته میشود، فراتر از یک بخیه ساده پوستی است. در نوزاد مبتلا به شکاف لب و کام، عضلات دور دهان (Orbicularis Oris) به درستی به هم متصل نشدهاند و به جای دور زدن دهان، به پایه بینی منتهی میشوند. وظیفه اصلی جراح، آزاد کردن این عضلات و بازسازی حلقه عضلانی لب است تا کودک در آینده بتواند به درستی صحبت کند، لبخند بزند و تغذیه کند. این بازسازی عضلانی، دقتی مشابه جراحی توده های سر و گردن را میطلبد تا عملکرد عصبی و حرکتی ناحیه حفظ شود.
در مرحله ترمیم کام (پالاتوپلاستی)، هدف ایجاد یک سقف محکم برای دهان است که نه تنها دهان را از بینی جدا میکند، بلکه عضلات کام نرم را نیز به گونهای بازسازی میکند که فرد بتواند هنگام صحبت کردن، مسیر بینی را ببندد. اگر این جراحی با ظرافت انجام نشود، کودک دچار “تکلم تودماغی” خواهد شد. دکتر حامد قهاری در این مرحله، با بهرهگیری از تکنیکهای نوین جراحی میکروسکوپی، تلاش میکند تا با کمترین اسکار (بافت زخم)، بیشترین طول و تحرک را به کام نرم ببخشد؛ موضوعی که در موفقیت طولانیمدت درمان شکاف لب و کام نقش کلیدی دارد.
ارتباط شکاف لب و کام با بیماریهای گوش و شنوایی
یکی از جنبههایی که اغلب توسط والدین نادیده گرفته میشود، تاثیر شکاف لب و کام بر سیستم شنوایی است. عضلهای که کام را بالا میبرد، مسئول باز و بسته کردن شیپور استاس (مجاری ارتباطی گوش و حلق) نیز هست. در کودکان مبتلا به این عارضه، شیپور استاس به درستی عمل نمیکند و منجر به تجمع مایع غلیظ در پشت پرده گوش میشود.
اگر این وضعیت درمان نشود، منجر به عفونتهای مکرر و کاهش شنوایی دائمی میگردد که میتواند فرآیند یادگیری زبان را در کودک مختل کند. به همین دلیل، در تیم درمانی تحت نظر متخصص گوش و حلق و بینی خوب در تهران، معاینات دورهای گوش الزامی است. گاهی همزمان با جراحی کام، لولههای ظریفی به نام “گرومت” (VT) در پره گوش قرار داده میشوند تا تهویه گوش میانی برقرار گردد. این دقت در مراقبت از شنوایی، بخشی از پکیج جامع درمان بیماری های گوش و حلق و بینی کودکان در کلینیک دکتر قهاری است.
رینوپلاستی ثانویه؛ اصلاح فرم بینی در بیماران شکاف لب
تقریباً تمام نوزادانی که با شکاف لب و کام متولد میشوند، دچار دفرمیتی بینی نیز هستند. در شکافهای یکطرفه، غضروف پره بینی در سمت شکاف، پهن و افتاده است و تیغه بینی انحراف شدیدی دارد. اگرچه در جراحی اولیه لب تلاش میشود فرم پایه بینی اصلاح شود، اما اصلاح نهایی و زیبایی معمولاً به سنین بلوغ (۱۶ تا ۱۸ سالگی) موکول میگردد.
انجام جراحی بینی در این بیماران یکی از پیچیدهترین نوع رینوپلاستیهاست، زیرا جراح با بافتهای اسکار ناشی از عملهای قبلی و کمبود غضروف مواجه است. در این مرحله، مهارت بهترین جراح بینی در بازسازی اسکلت بینی با استفاده از پیوندهای غضروفی (Grafts) تبلور مییابد تا تقارن به چهره فرد بازگردد. این جراحی نه تنها زیبایی، بلکه راه تنفسی بیمار را که سالها به دلیل انحراف تیغه مختل بوده، باز میکند؛ فرآیندی که مشابه اصول جراحی تیغه میانی بینی در افراد عادی اما با پیچیدگیهای بسیار بیشتر است.
مراقبتهای حیاتی پس از جراحی شکاف لب و کام
دوران نقاهت پس از ترمیم شکاف لب و کام برای موفقیت نهایی عمل بسیار حساس است. نوزاد نباید اجازه داشته باشد اشیاء تیز، اسباببازی یا حتی انگشت خود را به داخل دهان ببرد، زیرا بخیههای کام بسیار ظریف هستند. استفاده از آرنجبندهای مخصوص (No-No Arm Bands) در هفتههای اول توصیه میشود.
از نظر تغذیهای، پس از جراحی کام، نوزاد باید تا مدتی فقط از غذاهای رقیق و نرم استفاده کند. هرگونه فشار به سقف دهان میتواند باعث ایجاد “فیستول” (سوراخ ماندن بخشی از کام) شود که نیاز به جراحی مجدد خواهد داشت. این سطح از مراقبت، به اندازه مراقبت های بعد از جراحی گوش دقیق و حساس است. والدین باید بدانند که رعایت این نکات ریز، تضمینکننده تکلم واضح فرزندشان در آینده خواهد بود. در صورت مشاهده هرگونه خونریزی یا نشت مواد غذایی از بینی، باید فوراً به جراح اطلاع داده شود، همانطور که در مراقبتهای بعد از جراحی بینی نیز تاکید میگردد.
نقش حیاتی گفتاردرمانی در فرآیند درمان شکاف لب و کام
جراحی کام به تنهایی تضمینکننده تکلم کامل و بینقص نیست. حتی پس از یک جراحی موفقیتآمیز، بسیاری از کودکان مبتلا به شکاف لب و کام نیاز به جلسات فشرده گفتاردرمانی دارند. دلیل این امر، “عادات گفتاری” است که کودک ممکن است پیش از جراحی یا به دلیل ضعف عضلات کام پیدا کرده باشد. در این کودکان، پدیدهای به نام “بیکفایتی دریچه کامی-حلقی” (VPI) ممکن است رخ دهد که باعث خروج هوا از بینی هنگام بیان حروف بیصدا (مانند “پ”، “ت” یا “س”) میشود.
گفتاردرمانگر با ارائه تمرینات اختصاصی، به کودک آموزش میدهد که چگونه از عضلات بازسازیشده سقف دهان برای بستن راه بینی استفاده کند. این مرحله از درمان به اندازه خود جراحی اهمیت دارد. والدین باید بدانند که هماهنگی بین جراح و گفتاردرمانگر، مشابه هماهنگی است که در جراحی بینی به روش بسته برای حفظ همزمان زیبایی و عملکرد تنفس انجام میشود. هدف نهایی این است که کودک هنگام ورود به مدرسه، هیچ تفاوتی در بیان و اعتمادبهنفس با همسالان خود نداشته باشد.
ناهنجاریهای دندانی و ارتودنسی در کودکان شکاف لب
در اکثر موارد شکاف لب و کام، شکاف از میان لثه (جایگاه دندانها) عبور میکند. این موضوع باعث میشود که دندانها در ناحیه شکاف به صورت نامنظم رشد کنند، جابجا شوند یا اصلاً جوانه نزنند. مدیریت دندانی این کودکان معمولاً از سنین پایین آغاز شده و تا پایان بلوغ ادامه مییابد.
- پیوند استخوان لثه (Alveolar Bone Graft): معمولاً در سن ۸ تا ۱۱ سالگی، جراح با استفاده از مقدار کمی استخوان (اغلب از ناحیه لگن)، شکاف موجود در لثه را پر میکند. این کار فضای لازم برای رویش دندانهای نیش دائمی را فراهم کرده و پایه بینی را تقویت میکند.
- ارتودنسی طولانیمدت: این کودکان برای ردیف کردن دندانها و هماهنگ کردن قوس فک بالا و پایین، به درمانهای ارتودنسی پیچیده نیاز دارند.
این اصلاحات ساختاری در فک، بر روی فرم لبها و نمای کلی صورت تاثیر مستقیم دارد؛ همانطور که در جراح پلاستیک بینی و صورت، هماهنگی بین اجزای سخت (استخوان) و بافت نرم (پوست) برای رسیدن به زیبایی ایدهآل در اولویت قرار دارد.
آیا شکاف لب و کام ارثی است؟ (پیشگیری و ژنتیک)
یکی از سوالات پرتکرار والدین این است که “چرا فرزند ما با این مشکل متولد شد؟”. واقعیت این است که علت دقیق شکاف لب و کام ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی است. اگر یکی از والدین یا فرزند اول دچار این عارضه باشند، احتمال بروز آن در فرزندان بعدی کمی افزایش مییابد، اما این احتمال قطعی نیست.
عوامل محیطی در سه ماهه اول بارداری نقش بسیار مهمی دارند. مواردی نظیر کمبود اسید فولیک، مصرف خودسرانه برخی داروها، استعمال دخانیات یا قرار گرفتن در معرض آلایندههای شیمیایی میتواند ریسک بروز این ناهنجاری را افزایش دهد. همانگونه که در اقدامات قبل از جراحی گوش بر سلامت عمومی تاکید میشود، رعایت مراقبتهای پیش از بارداری و مصرف مکملهای ضروری میتواند تا حد زیادی از بروز ناهنجاریهای ساختاری در جنین جلوگیری کند.
رینوپلاستی نهایی؛ پایان مسیر درمان شکاف لب و کام
همانطور که در بخشهای قبلی اشاره شد، دفرمیتی بینی جزء جداییناپذیر شکاف لب و کام است. در پایان سن رشد، زمانی که استخوانهای صورت به ثبات رسیدهاند، نوبت به “رینوپلاستی شکاف لب” میرسد. این جراحی با رینوپلاستیهای معمول متفاوت است؛ چرا که جراح باید تقارن را در بینیای ایجاد کند که از بدو تولد دارای ضعف غضروفی و انحراف شدید بوده است.
در این مرحله، تجربه بهترین جراح بینی در بازسازی نوک بینی و اصلاح سوراخهای بینی (Nostrils) اهمیت حیاتی دارد. جراح ممکن است از غضروف گوش یا دنده برای بازسازی پل بینی استفاده کند تا فرمی طبیعی و زیبا ایجاد نماید. این جراحی، آخرین قطعه از پازل درمان کودک است که به او اجازه میدهد با چهرهای کاملاً نرمال و بدون نشانههای بیماری، وارد دنیای بزرگسالی شود. این سطح از بازسازی ساختاری، پیچیدهتر از جراحیهای ترمیمی مانند ماندگاری اتوپلاستی است و نیاز به دید هنری و دانش جراحی عمیق دارد.
جنبههای روانشناختی و حمایت از خانواده در مسیر درمان
درمان شکاف لب و کام تنها یک چالش فیزیکی نیست، بلکه ابعاد روانی گستردهای برای کودک و والدین دارد. والدین در بدو تولد ممکن است با احساس گناه یا اضطراب شدید روبرو شوند. نقش جراح در این مرحله، فراتر از یک اپراتور، به عنوان یک حامی و مشاور است که با نشان دادن نمونههای موفق جراحی، آرامش را به خانواده بازمیگرداند.
با ورود کودک به سنین مدرسه، پذیرش اجتماعی و اعتمادبهنفس او به کیفیت نتایج جراحی و گفتاردرمانی بستگی دارد. جراحیهای ظریفی که توسط بهترین جراح بینی در سنین بالاتر انجام میشود، تیر نهایی برای حذف هرگونه تفاوت ظاهری و جلوگیری از انزوای اجتماعی نوجوان است. بازگشت اعتمادبهنفس در این کودکان، لذتبخشتر از نتایج زیبایی در بلفاروپلاستی برای بزرگسالان است؛ زیرا اینجا ما در حال ساختن آینده یک انسان هستیم.
سوالات متداول درباره شکاف لب و کام
آیا جای بخیههای لب باقی میماند؟
با تکنیکهای مدرن جراحی پلاستیک، اسکار (جای زخم) به حداقل میرسد. در بسیاری از موارد، خط جراحی در میان خطوط طبیعی لب (مانند ستونهای فیلتروم) پنهان میشود. در صورت نیاز، در بزرگسالی میتوان با لیزر یا جراحیهای ترمیمی کوچک، این ردپا را محوتر کرد.
آیا این کودکان میتوانند در آینده ازدواج کنند و فرزند سالم داشته باشند؟
قطعاً. افراد مبتلا به شکاف لب و کام پس از پایان مراحل درمان، زندگی کاملاً عادی خواهند داشت. احتمال انتقال این عارضه به فرزندان آنها بسیار کم است و با مشاورههای ژنتیک قبل از بارداری، این ریسک نیز قابل مدیریت است. این موضوع به اندازه موفقیت در بلفاروپلاستی، به بازگشت اعتمادبهنفس فرد به زندگی اجتماعی کمک میکند.
ناهنجاری شکاف لب و کام اگرچه در ابتدا دشوار و طاقتفرسا به نظر میرسد، اما با دانش پزشکی امروز در سال ۱۴۰۴، کاملاً قابل درمان است. این مسیر طولانی که از ماههای اول تولد با ترمیم لب آغاز شده و با جراحی بینی در دوران بلوغ به پایان میرسد، فرصتی است تا کودک بدون هیچگونه ناتوانی به جامعه بازگردد.
والدین عزیز باید بدانند که صبر، تداوم در پیگیری مراحل درمان و اعتماد به تخصص جراح، سه رکن اصلی موفقیت هستند. هر بخیهای که امروز با ظرافت زده میشود، لبخندی است که فردا بر چهره فرزند شما خواهد نشست. اگر به دنبال مسیری مطمئن برای درمان فرزند خود هستید، مشاوره با تیم تخصصی دکتر حامد قهاری میتواند اولین قدم برای آغاز این تحول بزرگ باشد. ما در تمام مراحل، از اقدامات قبل از جراحی گوش و بینی تا مراقبتهای نهایی، در کنار شما هستیم تا سلامتی و زیبایی را به خانواده شما بازگردانیم.
اطلاعات تماس دکترحامد محمدی قهاری
درباره نویسنده و اعتبار علمی
این مقاله با هدف افزایش آگاهی بیماران درباره شکاف لب و کام تهیه شده و محتوای آن بر اساس دانش تخصصی و تجربه بالینی در حوزه گوش، حلق و بینی تدوین شده است.
دکتر حامد قهاری، جراح و متخصص گوش، حلق و بینی، با بیش از یک دهه تجربه در تشخیص و درمان بیماریهای مرتبط با بینی، سینوس، گوش و حلق، محتوای این صفحه را بازبینی و تأیید کردهاند. تمرکز اصلی در تهیه این مطالب، ارائه اطلاعات دقیق، علمی و قابل فهم برای بیماران و پرهیز از توصیههای اغراقآمیز یا غیرواقعبینانه بوده است.
مطالب ارائهشده در این صفحه با در نظر گرفتن شرایط شایع بالینی و استانداردهای رایج پزشکی نوشته شدهاند و هدف آنها کمک به تصمیمگیری آگاهانه بیماران پیش از مراجعه حضوری است.
توجه: اطلاعات این صفحه جایگزین معاینه، تشخیص یا درمان توسط پزشک نیست. برای بررسی دقیق شرایط فردی و دریافت توصیههای درمانی اختصاصی، مراجعه حضوری به پزشک ضروری است.
آخرین بهروزرسانی: 1404/11/18